شهاب برهان : چراترجمۀ تازه از مانیفست

شهاب برهان : چراترجمۀ تازه از مانیفست

شهاب برهان : چراترجمۀ تازه از مانیفست

سال ها پیش در مراجعاتی موردی به تنها ترجمه‌ای فارسی از     « مانيفست حزب کمونیست » که آن زمان در دسترس داشتم   ( برهان رضائی- انتشارات فانوس- نیویورک 1355 ) گاه به عباراتی نا مفهوم و عجیب و جملاتی ثقيل يا بی معنی برمی خوردم و یقین داشتم که در اصل نباید چنین بوده باشند. 
بعدها که به متن آلمانی آن دسترسی پیدا کردم، در مقایسه ای گذرا میان آن ترجمه و اصل  « مانیفست » به تفاوت های فاحشی برخوردم و ضرورت ترجمه درست تری را دریافتم.در سال 1998 ( 1376) که کار ترجمه  را آغاز کردم، اضافه بر  بيانيه کمونيست، ترجمه « برهان رضائی» – انتشارات فانوس چاپ ۱۳۵۵ نيويورک (برگردانده شده از ترجمه انگليسی ۱۸۸۸)، سه ترجمه ديگر به فارسی هم که قبلاً آن ها را نديده بودم، به دستم رسيدند:مانيفست حزب کمونيست، اداره نشريات به زبان‌های خارجی، مسکو، ۱۹۵۱ ( از روی متن آلمانی)؛ مانيفست حزب کمونيست، اداره نشريات زبان‌های خارجی، پکن، چاپ سوم، ۱۹۷۸ ( بر اساس ترجمه 1951 مسکو و مقايسه با متون آلمانی و انگليسی و چينی)؛ و مانيفست حزب کمونيست، ترجمه محمد پور هرمزان، انتشارات حزب توده ايران، ۱۳۵۴ ( با مراجعه به متن آلمانی و ترجمه‌های انگليسی و فرانسه).هر چهار ترجمه را با نسخه اصلی آلمانی مقابله کردم. با آن که هر یک از آن ها در زمان خود با هر ایرادی که دارند، خدمت بزرگی کرده اند، و دست مترجمان شان مریزاد، ولی به ضرورت ترجمه ای تازه متقاعدتر شدم. چندی پس از اتمام کار تازه، به ترجمه ای هم از فرزاد جاسمی(1998) برخوردم، که بر ضرورت ترجمه ای تازه متقاعدترم کرد.

من ترجمۀ حاضر را از روی آخرین نسخۀ ویرایش و چاپ شده به دست فردریک انگلس در 1890 به زبان آلمانی انجام داده ام که حاوی همه اصلاحات و تغییراتی نیز هست که خود مارکس و انگلس در چاپ های پیشین صورت داده اند. در عین اتکای مطلق به این نسخۀ اصل، آن راکلمه به کلمه با دو ترجمۀ معروف هم مقایسه کرده ام بی آن که در هیچ موردی از آن ها چیزی به وام بگیرم. یکی ترجمه ساموئل مور Samuel Moore به انگلیسی در 1888 است که انگلس به اعتبار آن صحه گذاشته است، و دیگری ترجمۀ لورا لافارگ  Laura Lafargue  بهفرانسه در 1893 است که مورد تحسین انگلس قرار گرفته است. این هر دو ترجمه را نه فقط در جمله بندی ها – که اقتضای تفاوت های زبانی و سلیقه ایست – بلکه در انتخاب برخی معادل ها، در بیان پاره ای مفاهیم و فرموله کردن بعضی از تزها متفاوت و ناهمخوان با اصل آلمانی  ( وهمینطور با یکدیگر) یافتم.

بطور کلی برای عرضۀ ترجمه ای دیگر با وجود ترجمه های فارسی یاد شده در بالا، دلائل زیر را  داشته ام:

   ١  – تفاوت‌ها و گاه اختلاف‌های مفهومی ميان اين ترجمه‌های

      فارسی و عدم انطباق برخی از آن ها با مفهوم متن آلمانی

 

برای نمونه در ترجمۀ برهان رضائی: در اصل آلمانی « نجيب زاده و عامی»، در ترجمه: « خاص و عام». همینطور بجای      « حسابگری خود پرستانه»، « حساب‌های خصوصی»؛ بجای «اصول فرقه‌ای»، « اصول افتراقی»؛ بجای « آزادی‌های تحصیل و تثبیت شده »، « آزادی های ششدانگ شکست ناپذير»؛ بجای     « تقابل دائمی»، « تضاد آشتی ناپذير»؛ بجای « نابودی مشترک طبقاتِ در ستیز»، « نابودی هر دو طبقه پيکارگر»؛ بجای « تک و توکی از منافع کارگران»، « منافع خاص کارگران»؛ بجای     « تداوم نسل»، « تکثير نژاد»؛ بجای « زوال يافتن»،   « فاسد شدن»؛ بجای « سهلْ آموز»، « چيزی که از همه آسان‌تر بدست می آيد»؛ بجای « نفرت انگیز شدن کار»، « کثافت و وقاحت کار»؛ بجای « از جمله»، « به همين دليل»؛ بجای  « سرکوب»، « سرنگونی»؛ بجای « بلای مازاد توليد»، « بيماری همگانی اضافه توليد» و « بيماری واگير دار اضافه توليد»… و بسياری ديگر از اين دست اشکالات مفهومی. یا جملاتی نامفهوم از این قبیل: « بورژوازی طبعاً دنيائی خلق می ‌کند که در آن عالی بودن فوق العاده است؛ سوسياليسم بورژوائی اين تصور راحت را بصورت دستگاه‌های مختلف کمابيش کامل توسعه می‌دهد.». در حالی که آنچه « مانیفست » می گوید چنین است :  « بورژوازی دنيائی را که در آن حاکميت دارد، طبعاً بهترين دنيا می‌پندارد. سوسياليسم بورژوائی، همين پندار آرام ‌‌بخش رابه ‌صورت نظام کم و بيش کاملی از اصول در می آوَرَد».

باز برای نمونه در ترجمۀ فرزاد جاسمی، بجای « مستمری بگیران»، « ربا خواران»؛ بجای « بزک کاری های مزورانه»،  « ستایشگری های سالوسانه»؛ بجای « معصومیت»، « عصمت نفس گرائی»…

بی دقتی های کوچکی نیز که تغییر معنای بزرگ ایجاد کرده اند در برخی ترجمه ها وجود دارد مثلاً بعنوان نمونه: در ترجمه ای که ادارۀ نشریات زبان های خارجی در پکن منتشر کرده، تعريف انگلس از بورژوازی در زير نويس، اشکال مفهومی پيدا کرده است به اين ترتيب که در سنداصلی آمده است : « منظور از بورژوازی، طبقه سرمايه داران معاصر است که مالک وسائل توليد اجتماعی‌اند و از کارِ دستمزدی بهره کشی می‌کنند». این جمله چنین ترجمه شده است : « مقصود از بورژوازی، طبقه سرمايه دار معاصر و مالکين وسائل توليد اجتماعی هستند که اجراکنندگان کار مزدوری اند». با یک « و » بورژوازی به دو طبقه مختلف تقسیم شده است: یکی طبقه سرمایه دار و دیگری مالکين وسائل توليد اجتماعی! بی معنائی ی «  اجرا کنندگان کار مزدوری» هم که جای خود دارد. از این دست تفاوت های مفهومی در همه ترجمه های فارسی که من دیده ام فراوان است و از ذکر نمونه های بیشتر در می گذرم.

2 –  تفاوت‌های مضمونی ميان ترجمه انگليسی و اصل آلمانی

با آن که اصل آلمانی را با ترجمۀ فرانسوی لورا لافارگ هم مقایسه کرده ام، اما بخاطر آن که ترجمه انگلیسی   ساموئل مور   مرجع

اصلی و مورد استناد همه انگلیسی زبانان و بسیاری از ایرانیان و از جمله اکثر ترجمه های فارسی بوده و هست، در اینجا فقط به تفاوت های ترجمۀ انگلیسی با اصل آلمانی اشاره می کنم.

 در مقابلۀ اصل آلمانی با ترجمه انگليسی ۱۸۸۸ – که انگلس آن را قبل از رفتن به زیر چاپ به همراه مترجم اش مرور کرده است – علاوه بر تفاوت‌های قابل فهم و قابل قبولِ ناشی از تفاوت‌های دو زبان و توانائی مترجم در انتخاب مترادف‌های مناسب، به اختلافات مفهومی و مضمونی‌ی چندی برخوردم که میزان وسواس و دقت انگلس در ویرایش آن را به سئوالی برای من تبديل کرد. برای نمونه :

 در اصل آلمانی    …………  در ترجمۀ انگلیسی

لومپن پرولتاریا

 طبقۀ خطرناک

تابع کردن جامعه از منافع خود

 تابع کردن جامعه از مالکیت خود

کمونیست ها هیچ حزب خاصی در مقابل دیگر احزاب کارگری نیستند

کمونیست ها در برابر سایر احزاب کارگری حزب جداگانه ای تشکیل نمی دهند.

از جملۀ انگلیسی می‌شود مخالفت با تشکیل حزب جداگانۀ کمونیست ها بمثابه یک حزب مستقل و متفاوت کارگری را هم استنباط کرد، حال آن که بحث بر سر عدم تقابل با دیگر احزاب کارگری است.

و تولید در دستان افراد متشکل متمرکز شده باشد

و همه تولید در دستان تشکل وسیعی از ملت متمرکز شده باشد

منظورتان از شخص، کسی جز صاحب مالکیت بورژوائی نیست

منظورتان از شخص، کسی جز مالک طبقۀ متوسط نیست

قدرت دولتی مدرن فقط …

[قوه] اجرائیۀ دولت مدرن فقط …

پرولترها در آن چیزی جز زنجیرشان را از دست نمی دهند

پرولترها جز زنجیرشان  چیزی برای از دست دادن ندارند

از قلم افتادن ضمیر اشارۀ «آن» (که اشاره به انقلاب کمونیستی است) در ترجمه انگلیسی، تفاوت مهمی را سبب شده است. غالبا با این گزاره یا شعار برخورد می کنیم که: «کارگران چیزی جز زنجیرشان برای از دست دادن ندارند.» این شعار که به احتمال قوی از همین ترجمه انگلیسی «مانیفست» بر زبان‌ها افتاده است،  نداری و افلاس کارگر را  بیان می‌کند و غالباً با این مضمون به کار می‌رود که کارگر ترسی از مبارزه ندارد چون چیزی ندارد که بورژوازی از دست‌اش بگیرد. در این بیان، سلب مالکیت کننده، بورژوازی است و کارگر جز زنجیراش چیزی ندارد که بورژوازی بتواند از او بگیرد، پس ترسی هم از مبارزه ندارد.

اما جمله در اصل آلمانی چنین است: «بگذار طبقات حاکم در برابر يک انقلاب کمونيستی برخود بلرزند. پرولترها برای از دست دادن در آن [یعنی در انقلاب کمونیستی- ش.ب.]، چيزی جز زنجيرشان ندارند. آن ها دنیائی برای فتح کردن دارند».

دیده می‌شود که بحث بر سر سلب مالکیت در انقلاب کمونیستی است که طبقات حاکم  باید از وحشت آن بر خود بلرزند  ولی این انقلاب از کارگران چیزی جز زنجیرهایشان را نخواهد گرفت بلکه دنیائی را هم به آنان ارمغان خواهد داد. این جمله نمی‌گوید کارگر چیزی جز زنجیراش ندارد، فقط می‌گوید که کارگر در انقلاب کمونیستی چیزی جز زنجیراش را از دست نمی‌دهد.

در اواخر فصل « بورژواها و پرولترها » هم همین مسئله دیده می شود. در ترجمۀ انگلیسی آمده است که پرولترها چیزی ندارند که بیمه و تضمین اش کنند؛ یعنی وزن جمله بر این است که پرولترها چیزی از خود ندارند؛ حال آن که در متن آلمانی بحث بر سر این نیست که پرولترها چیزی ندارند بلکه گفته می شود چیزی از خود برای – یا در خورِ- بیمه و تضمین کردن ندارند. این مفهوم، در ترجمه فرانسوی، دقیق است.

از دوحال خارج نيست : يا معانی این جملات آلمانی و انگلیسی برای انگلس، يکسان و مترادف بوده‌اند ( که بعید است چنین بوده باشد )، يا او ترجمه را فقط از نظر گذرانده و با وسواس به آن نپرداخته است. خود انگلس در مقدمه بر ترجمه ساموئل مور نوشته است : « ما ترجمه حاضر را با هم مرور کرده ایم » . مرور همان از نظر گذراندن است و فکر می کنم گمان من بر این که او با وسواس به آن نپرداخته است به حقیقت نزدیک باشد. هر چند که انگلس خودش  آن ترجمه را  « ترجمه ای معتبر » نامیده، اعتبارش نمی تواند بیش تر از اصل باشد. از آنجاکه بسيار‌اند فارسی زبانانی که همين ترجمه انگليسی را مبنای مراجعه قرار می‌دهند و به اعتبار آن که «انگلس خودش آن را ویرایش کرده است»، آن را « رونوشت برابر اصل» می‌پندارند، بی فايده ندانستم که ترجمه‌ای هرچه نزديک ‌تر به اصل آلمانی را هم در دسترس آنانبگذارم.

3- غيبت جملاتی در بعضی ترجمه ها

در نخستین ترجمه پور هرمزان، اين دو جمله مفقود بودند که البته در چاپ دوم آن در 2007 (1385) وارد شده اند:
– « افکار حاکم در يک دوره، فقط افکار طبقه حاکم‌اند. ( پرولترها و کمونيست‌ها) – « پس، انقلاب بورژوائی آلمان تنها می‌تواند پيشدرآمدِ بلافاصلۀ يک انقلاب پرولتاريائی باشد». ( موضع کمونيست‌ها در قبال احزاب مختلف اپوزيسيون).

در ترجمه انگليسی ۱۸۸۸ هم جمله زير مفقود است :

« اين آثار، می‌بايست همچون خيالپروری‌هائی برای سرگرمی در

باره جامعه واقعی، در باره تکوين ماهيت انسانی، به نظر برسند». ( سوسياليسم آلمانی يا «حقيقی») غیبت این جمله در ترجمه انگلیسی 1888 هم فرض من مبنی بر مرور بدون وسواس آن توسط انگلس را تقویت می کند.

4- آسان فهمی و روان خوانی

و سرانجام سعی کرده ام  تا جائی که می توانم ترجمه‌ای در اختيار علاقمندان و بويژه نسل جوان کارگران و سوسياليست‌های فارسی زبان  قرار دهم که در عينِ انطباق هرچه بيشتر با سند اصلی آلمانی، منظور مؤلفين آن از هر موضوع و جمله و عبارتی به آسانی قابل دريافت باشد.
 اساس را بر انتقال هر چه بهتر و دقيق‌تر منظور سند، به خواننده ای با سوادِ دوره متوسطه گذاشته‌ام و نه مثلاً بر پالايش زبان فارسی از واژه‌های عربی و اروپائی بکمک واژه‌های نامأنوس. به این منظور آگاهانه از چهار چوب زبان ادیبانه  که مخاطب اش تنها روشنفکران باشند – چیزی که بدون استثنا گرایش همه ترجمه های فارسی که من دیده ام بوده است-  حتی الامکان پرهیز کرده ام، مثلاً اگر بجای « سوسیالیسم واپسگرا» از « سوسیالیسم ارتجاعی» استفاده کرده ام حساب شده و سنجیده است، خودم را به جای آن کارگری گذاشته ام که باید با واژه های آشنای خودش بخواند و نه فقط  دانشجو یا مقاله نویس ادبی.

در عین پرهیز از برگردانِ ماشینی و کلمه به کلمه یا تحت اللفظی، تا جائی که زبان فارسی و توان من اجازه می دهد، کوشیده ام به عین کلمات وعین جمله بندی ها و عین استعارات سند اصلی وفادار باشم و از ترجمۀ آزاد خود داری کنم و هر چه ممکن است عین سند اصلی را فارسی کنم. فقط برای یک نمونه: در دیباچۀ مانیفست آنجا که ازاتحاد نیروهای ارتجاعی برای تاراندن شبح کمونیسم صحبت شده، همه مترجمین فارسی و انگلیسی و فرانسه،« اتحاد مقدس» ترجمه کرده اند، حال آن که در اصل آلمانی، صفت « مقدس» نه مربوط به اتحاد بلکه مربوط به تهاجم برای تاراندن است، هرچند که اشارۀ مانیفست به همان «اتحاد مقدس» معروف است. یا اگر در جائی « طبقات کارکن» آورده ام و نه «طبقۀ کارگر»؛ « تضاد دشمنانه» و نه « تضاد آشتی ناپذیر»؛    « تمام دنیائی» و نه  « جهانی» و یا  « زندگی بنده وار» و نه     « برده وار»، به همین دلیل است.

با این حال چون همانطور که گفتم هدف اصلی ام نه ملاّنقطی بازی بلکه انتقال منظور نویسنگان به خوانندگان بوده، در جاهائی به خودم اجازه داده و حتا ضرروزی دانسته ام  دست ام را باز بگذارم. مثلاً گاه برای يک واژه تکراری در سند اصلی، بسته به مورد، مترادف های گوناگونی را بکار گرفته‌ام تا منظور سند بهتر منتقل شود، مثلاً  Literatur را بسته به موضوع  و مفهوم تر شدن منظور،« ادبيات»، «نوشته‌ها»، « نگارش»،  « آثار» یا  « آثار قلمی» ترجمه کرده ام. نمونه دیگر لغت Gewalt ( یا به انگلیسی Force ) است که بسته به منظور از واژه های  « قدرت»،        « زور»، « قهر» و « خشونت» برای ترجمه آن استفاده کرده ام. یا despotismus  را در جائی که مضمونی سیاسی دارد           « استبداد» ، و در جای دیگری که مضمون اقتصادی دارد   « جبارّیت»؛ و  modern   رادر جائی «مدرن»، در جائی        « معاصر»، در جاهای دیگر « نوین»، « جدید»،  « امروزی»، «دوران ما » ترجمه  کرده ام.

در یک یا دو مورد  بجای حفظ واژه خارجی در متن و معنی کردن آن در حاشیه، همان معنی را جايگزين کرده‌ام، مثلاً  بجای عبارت

« سِرف»، عبارت « رعیت» را بکار برده ام و ترجمه آکادميک  « سرف» و توضیح تفاوت ارباب و رعیتی با سرواژ را در پای صفحه نالازم دانسته ام.

خودم را همه جا مقيد به تبعيت کامل از علامت‌گذاری‌ها و نقطه گذاری‌ها و بعضاً برش پاراگراف‌های سند مبنا – که با قواعد رايج امروزی چندان همخوان نيستند – نکرده و آن‌ها را هم گاهی تابعی از روانخوانی کرده‌ام.

در نسخۀ آلمانی که مبنای این ترجمه است، تغییرات و اصلاحاتی را که مارکس و انگلس در چاپ های متعدد آلمانی داده اند، در زیر نویس ها آورده اند. من در این ترجمه همۀ این اصلاحات و تغییرات را از پای صفحات  وارد متن کرده ام تا خواندن مطلب با کمترین سکته و به روانی امکان پذیر شود.

نشانی تماس برای سفارش:

 tarjoman1848@gmail.com

Advertisements

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: